Шолбан Кара-оолдуң политиктиг салым-чолу

Карма - эшпи. Тыва угаадыгда ол дээрге абстрактыг философия эвес, а ажыл-херектер биле салдарларның аразында чайгылыш чок харылзаа-дыр. Кижиниң бөгүн кылган чүүлү даарта албан эглип кээр — салым-чол дамчыштыр, чону дамчыштыр, хан дамчыштыр.

Дайын эгелээн соонда — Красноярскиниң экономиктиг форумунга — Шолбан Кара-оол Путин мурнунга тоткан, албан-дужаалдыг улуг дарга кылдыр олуруп алган. Ол Россияның президентизиниң мурнунга сандайга олуруп алгаш, Улуг-Ада Дайынының үезинде "бистиң кырган-ачалары коргуушкунну тарадып, саттыныкчыларны канчаар адып турганын" мегелеп тура-соруктуг чугаалап турар. Бо дээрге чүгле таарышпас демдеглел эвес-тир — ол дээрге бүрүнү-биле бердинген чоруктуң көргүзүү-дүр, кандыг-даа күчүлелди, кандыг-даа өлүрүүшкүннү, бир эвес ону төп чөпшээреп турар болза, актаарынга белен.

Бир-ийи ай эрте бээрге Украинадан 200-тер Тывага кээп эгелээн. Өлүмнүң саны ам телевидение азы албан езузунуң статистиказы-биле чажырып шыдавас. Чон бир өске Кара-оолду көрүп турган: тыва тон кедип алган, эзирик, чолаачызынга тыва чоннуң «өлүмү чок», Үстүкү, Ортаакы, Эрлик ораны бар деп, авыястап мегелеп хөрежкен эвес бе?

Бо дээрге ам дерзии чорук эвес-тир – ол дээрге төөгүлүг хемчээлдиг кем-херек үүлгедиишкининге киржип турганын билип алган кижиниң камгалалдыг харыызы-дыр.

2025 чылда ийи миллион хире кижини өлүмге болгаш кемдээшкинге шииткен, делегейни атомнуг чепсек-биле шантажтап турар, бодунуң чонун Россияга этке дужап турар деп чүвени орай билип каан кижи-дир.

Ийиги делегей дайынында Тыва Арат Республиканың шерии дөртен эки-турачылар хире аъттаныпкан. Дөртен хылыш. Олар дайынче 1944 чылда киргеннер, ынчан фронт соңгу чүкче шимчеп эгелээн, а Тиилелгеге чедир бир чыл арткан.

Амгы үеде Россия-Украин дайынга чылдың-на муң чедир тывалар өлүп турар. Дөрт чыл — дөрт муң амыдырал. Аныяк оолдар. Келир үениң адалары. Бүдүн өг-бүлениң салгалдары.

А бо байдалга Кара-оолдуң "паника тарадып турган улусту болгаш саттыныкчыларны адып турган кырган-ачалар" дугайында сөстери чүгле меге эвес, а коргунчуг дыңналып турар. Ийиги делегей дайынының мурнуку одуругларынга тыва кижи кымны өлүрүп шыдаар турганыл? Чаңгыс дайынчыга совет шериглерни "тиктедир" кым чөпшээрээр турган? Ону кым-даа албадаваан – ол боду чугаалаан.

Оон база бир, оон-даа карангы айтырыг тургустунуп кээр: кырган-ачазы тываларны өлүрүп турган эвес бе?

Төөгүден билир бис, Тывага репрессия чылдарында тыва чоннуң: лама-башкылар, бай-шыырак араттар, бизнес ээлери, эртем-билиглиг, бот-тускайлаң кижилерни эвээжеткен. Бир эвес Кара-оолдуң утказы ылап-ла ындыг болза, ынчан шупту чүве бот-боттарынга тааржыр.

Кырган-ачазы репрессияларның киржикчизи турган.
Уйнук оглу салгалдың салгакчызы болур.

1990 чылдарда тыва чонну "технарь"-биле хоранан.
2010 чылдарда Тываның черлерин болгаш казымал байлактарын даштыкы корпорацияларга садыпкан.
Тываларны 2020 чылдарда орус-украин дайынынга эът кылдыр дужаап турар.

Россия бо чүс чылдарда үшкү дүшкен күрүне кылдыр санаттынып болуп турар: чедиишкин чок дайын, күштелип турар репрессиялар, дүжүмет, улуг-даргалар, олигархтар аразынга каржы демисел, регионнарның экономиктиг ядыы-түреңги чоруу. Ындыг үелерде төп үргүлчү кымны-даа буруудадыр кижи дилеп чоруур — а бир дугаарында хөйнү билир болгаш эвээшти илередип турар регионалдыг чалчалар чоруп турар.

Кара-оол ам демдек кылдыр херек чок. Ол бодунуң сорулгазын күүсеткен. Ол бодунуң адын тываларның хөйү-биле өлүп турары-биле, меге-биле, базындырыышкын-биле, тыва чоннуң өлүмү -биле холбап алган. Бодунуң чонунуң караанга ол камгалакчы эвес. Төптүң караанга ол дээрге үре-түңнелдиг политиктиг материал-дыр.

Ындыг карма-биле салымы чок.
Хундуткел чок.

Деткимче чок артып калган.
Карма - эшпи.